July 16, 2010

فیلم‌هائی که برای بی بی سی فارسی نساختم!

دیشب موفق شدم فیلم مستند "بهائی‌ها در ایران" را که مدتی پیش از تلویزیون بی بی سی فارسی پخش شده بود در اینترنت ببینم. لینک آن را دوستی از جامعه بهائیت ایران برایم فرستاده بود که در یک سال گذشته به طور منظم  مدارک بسیاری در مورد تجاوزات رژیم اسلامی ایران به اقلیت بهائی را در اختیار من می‌گذاشته است تا در فیلمی که از سال پیش خیال ساختنش را داشتم مورد استفاده قرار دهم. فیلم مستندی که در مورد بهائیت توسط بی بی سی فارسی ساخته شده بود نامی در کارنامه فیلم داشت که مرا به نوشتن این مطلب واداشت: نام سردبیر اجرائی آن، خانمی انگلیسی به اسم "لوئیز نورمن" (ده ماه بود که توضیح گزارشگونه زیر را به چندین‌ نفر که قرار بود جلو و پشت دوربین، داخل و خارج از ایران، با من در فیلم‌هائی که برای بی بی سی نساختم همکاری کنند بدهکار بودم.)

آغاز اکتبر سال پیش، وقتی هنوز مشغول تدریس در انگستان بودم تلفنی داشتم از صادق صبا که مدتی بود به ریاست تلویزیون بی بی سی فارسی منصوب شده بود. با هم از نزدیک آشنا نبودیم. مهربانانه از من دعوت کرد برای مذاکره در مورد چند فیلم مستند به لندن بروم. رفتم و در محیطی صمیمی قرار گذاشتیم سه فیلم مستند، یکی در مورد بهائیت (به پیشنهاد من)، یکی در مورد قتل‌های زنجیره‌ای و یکی هم در مورد کشتار 67 در زندان‌ها (به پیشنهاد صادق صبا) برای بی بی سی بسازم. مدتی بعد طرح اول را که در مورد بهائیت بود برایش فرستادم و چند روز بعد این پاسخ را گرفتم:

[طرحی که برای ساختن فيلم در باره بهائيت دادی بسيار عالی است و من در آستانه تصميم نهايی برای سفارش دادن اين فيلم به تو بودم که با موضوعی روبرو شدم که برای حل آن به کمک تو احتياج دارم. من امروز متوجه شدم که يکی از همکاران من از مدتها پيش مشغول ساختن فيلمی با همين مضمون بود که من از آن اطلاع نداشتم. اين همکار می‌گويد بيش از نيمی از فيلم را ساخته است. حالا او يا بايد بقيه فيلم را خودش تنهايی بسازد يا اينکه اگر تو مايل باشی مشترکا اين فيلم را تمام کنيد و اين همکار من مجری برنامه شود.]

پاسخ من این بود:

[حالا که پیش آمده چاره‌ای نیست جز اینکه به یکی از دو طرح دیگر بپردازم چرا که وقتی همکار دیگری تا نیمه راه رفته امکان مشارکت برای من عملی نیست. هر کس شیوه مستند سازی خودش را دارد و تداخل نگاه‌ها به نفع هیچکس و بی تردید به نفع فیلم نیست.]

نوشتن طرحی برای قتل‌های زنجیره‌ای با توجه به سال‌ها تلاش من در این زمینه وقت زیادی نمی‌خواست. تماس من با خانواده قربانیان از نزدیک در خارج، و حتی در داخل ایران به قدری است که به راحتی قادرم کار را هر لحظه شروع کنم. به هر حال، یک هفته بعد طرح فیلم مستند قتل‌های زنجیره‌ای را که دو سال پیش روی آن کار کرده بودم بازنویسی کردم و برایش فرستادم (این بار به فارسی، طرح بهائیت را به انگلیسی نوشته بودم). پاسخ این بار کمی دیر رسید:

[پيشنهاد تو را خواندم و از نظر من عالی است. فقط خواستم خواهش کنم که اگر ممکن است يک نسخه انگليسی آن را هم تهيه کن که می‌خواهم بدهم يکی از همکاران انگليسی من آنرا ببيند.]

شاخک بیش از حد حساس من شروع کرد به تکان خوردن. برایش نوشتم:

[در بی بی سی که بودیم وقتی از من خواستی در کنار بودجه خلاصه ای از طرح هر فیلم را بنویسم از تو پرسیدم که نوشتن طرح مبادا به معنای آغاز پروسه‌ای برای گرفتن جواب مثبت یا منفی باشد، که تو به من اطمینان دادی که تصمیمت را برای ساختن این فیلم‌ها توسط من گرفته‌ای و فقط ممکن است در مورد بودجه ناچار شوی با من چانه بزنی! و کسی بالا دست تو برای تصمیم گیری نیست.... وقتی طرح بهایئت به مشکل خورد خیلی نگران نشدم ولی حالا که از من خواستی طرح جدید را برای همکار دیگرت به انگلیسی بنویسم کمی نگران شدم که مبادا علیرغم این واقعیت که تو بعنوان رئیس تلویزیون خودت از من خواسته‌ای این فیلم‌ها را بسازم باز سرنوشت ساخته شدن یا نشدن آن‌ها به دست کس دیگری باشد.]

پاسخ سریع صادق را به این صورت دریافت کردم:

[من برای اين سری فيلم‌های به اصطلاح تحقيقی يکی از همکاران انگليسی را به عنوان تهيه کننده اجرايی انتخاب کردم که بر همه آن‌ها نظارت داشته باشد تا از سياست‌های اديتوريال بی بی سی خارج نشويم... متاسفانه من راه ديگری برای ادامه کار نمی‌شناسم.]

 پاسخ من هم سریع بود:

[اگر تنها راه کار کردن با بی بی سی همین است که تو در ایمیلت برایم نوشتی من ترجیح می‌دهم دوست تو در خارج از چارچوب بی بی سی باقی بمانم و فکر فیلم ساختن برای بی بی سی را فراموش کنم.]

جواب مهربانانه صادق به انگلیسی بود که به فارسی برش می‌گردانم:

[رضا جان، من علاقمند به همکاری با تو هستم و بیشترین احترام را برایت دارم. اما بی بی سی روال معینی برای قرارداد بستن دارد که باید رعایت کنیم. تهیه کننده اجرائی ما فارسی نمی‌داند و به این خاطر از تو خواستم نسخه انگلیسی به ما بدهی.]

پاسخ من هم در مهربانی کم نداشت:

[من مشکلات تو را درک می‌کنم و برای اینکه بار دیگر احترامم را به تو نشان دهم آخر هفته نسخه انگلیسی را آماده می‌کنم و تا هفته آینده بدستت می‌رسد.]

همین کار را کردم و طرح را به انگلیسی برایش فرستادم. اما بعد از یکی دو هفته ایمیلی به انگلیسی از همان خانم "لوئیز نورمن" دریافت کردم که اینگونه شروع می‌شد:

[اسم من لوئیز نورمن است و سردبیر اجرائی و مشاور تولید ساکن لندن هستم. جین تیلر از من خواست طرح فیلم مستند شما را بخوانم که خواندم. متشکر خواهم شد اگر به پرسش‌های زیر پاسخ بدهید: اول از همه اینکه این طرحی فوق العاده است. شما نوشته‌اید که قبلا روی این موضوع کار کرده‌اید. آیا فیلم دیگری در این مورد ساخته‌اید. اگر بله آیا امکان دارد آن را ببینیم؟ آیا نمونه‌های دیگری از کارتان دارید که ببینیم؟]

سئوال‌‌های دهگانه خانم لوئیز نورمن را نمی‌نویسم چرا که برخی از آنان پرسش‌هائی کلی و معمولی‌اند که ذکرشان مطلب را به درازا می‌کشاند و برخی دیگر به کنجکاوی ایشان در جزئیات و چگونگی برنامه‌ریزی‌های من برای فیلمبرداری در ایران مربوط است. و یا به شیوه‌هائی که برای انجام مصاحبات تصویری از راه دور اندیشیده بودم (مثل کاری که در مورد شاهد سوم تجاوز در زندان کردم). ناگفته روشن است هرگونه توضیحی در این موارد می‌توانست برای دوستانی که انجام این کار سنگین را در ایران تقبل کرده بودند خطرآفرین باشد. فقط یک نمونه از پرسش‌ها می‌دهم: [شما نوشته‌اید همکارانی در ایران دارید که فیلم می‌گیرند و بدون افشای نامشان برایتان می‌فرستند. تمهیدات برای حفظ امنیت آن‌ها چیست؟]. چون نمی‌توانستم، و لازم هم نمی‌دانستم، تمام برنامه‌ریزی‌ها و قرار و مدارهایم را برای کسی که نمی‌شناسم رو کنم طبیعی است که چاره‌ای جز طفره رفتن از پاسخ به سئوالات نداشتم. پاسخ من به این ایمیل هم البته مفصل بود که بخشی از آن را به فارسی برمی‌گردانم:

[از تماستان متشکرم. نکاتی هست که می‌خواهم پیش از پاسخ به برخی از پرسش‌هایتان روشن کنم. اول و مهمتر از همه اینکه این صادق صبا مدیر بی بی سی فارسی بود که از من دعوت کرد دو فیلم مستند برای بی بی سی بسازم... صادق این را از من خواست چون کاملا با فیلم‌ها و نوشته‌های قبلی من آشناست و نیز می‌دانست که من با هر دو این موضوعات درگیر بوده‌ام.]

و ایمیلم را اینگونه به پایان بردم:

[این سوژه‌ای است سنگین، مشکل، ناتمام و ادامه ‌دار. من حتی نمی‌توانم قول بدهم فیلمی که می‌سازم همانی باشد که در طرح نوشته‌ام – اما می‌توانم تضمین کنم که به دلیل تماس گسترده و تجربه در ساختن چنین فیلم‌هائی فیلمی جالب توجه در مورد قتل‌های زنجیره‌ای بسازم. چگونه این کار را می‌کنم، و محتوای اثر چه خواهد بود، بسیار به شرائطی که در آن فیلمبرداری می‌کنم بستگی دارد. این همه‌ی آن چیزی است که می‌توانم بگویم. اینکه شما هم مثل صادق بر مبنای کارهای گذشته من ساخت این فیلم را به عهده‌ام می‌گذارید یا پرونده آن را می‌بندید با خود شماست.]

از خانم لوئیز نورمن هرگز پاسخی به این ایمیل به دستم نرسید. دو هفته و اندی بعد اما، ایمیل بلندی از صادق صبا دریافت کردم که شامل این توضیحات بود:

[رضای عزيز، مثل اينکه عوامل مختلف دارند دست به دست هم می‌دن که تو برای ما فيلم درست نکنی... بايد يک موضوعی را برايت توضيح بدهم که از نظر بی بی سی مهم است... فيلم‌هايی را که ما سفارش می‌دهيم بايد با سياست‌های اديتوريال ما سازگاری داشته باشد و فيلم در واقع به نام بی بی سی پخش می‌شود  و بی بی سی مسئول محتوای آن است... بر اين اساس بود که او [لوئیز نورمن] با تو تماس گرفت و پرسش‌هايی را مطرح کرد ولی به نظر می‌آيد که تو مايل نيستی با او تبادلات اديتوريال داشته باشی تا اين فيلم ساخته شود. ولی رضا جان اين پروسه در مواقعی که بی بی سی فيلمی را سفارش می‌دهد بخشی از ضروريات کار است تا هم سياست‌های اديتوريال بی بی سی رعايت شود و هم در جريان ساخت فيلم بر آن نظارت وجود داشته باشد...]

پاسخ من به او، و واکنش صادق به من، هر دو کوتاه بود:

[صادق جان، اگر از اول در پاسخ پرسش بسیار روشن من که هم شفاهی و هم کتبی مطرح کردم می‌گفتی که طرح من باید مورد تائید کس دیگری غیر از خودت باشد تا ساخته شود نه زحمتی برای تو ایجاد می‌شد و نه اینهمه وقت و انرژی من به هدر می‌رفت.]

[رضا جان. خیلی متاسفم که تصمیم گرفتی برای ما فیلم نسازی. من موقعیت تو را درک می‌کنم و برای تصمیمت احترام قائلم.]

و اینگونه شد که علیرغم بیش از دو ماه تلاش و برنامه‌ریزی و قرار و مدار، هیچیک از آن سه فیلم را برای بی بی سی فارسی نساختم.

Posted by reza at July 16, 2010 6:06 PM
مطالب مرتبط